Fiesta de San Juan

Hogueras de San Juan en Berango

 

LA  HOGUERA  DE  SAN  JUAN EN ESPAÑA Y EN OTRAS PARTES DEL MUNDO

¿No  has encontrado  lo  que estabas buscando?  HAZLO  EN EL BUSCADOR GOOGLE

 

LA  HOGUERA  DE  SAN  JUAN EN ESPAÑA Y EN OTRAS PARTES DEL MUNDO

¿No  has encontrado  lo  que estabas buscando?  HAZLO  EN EL BUSCADOR GOOGLE

FIESTA DEL MES DE JUNIO

Las Hogueras de San Juan (Fogueres de Sant Joan en catalán), Noche de San Juan (Nit de San Joan), Cacharelas de San Xoan o Fogueiras de São João, son una fiesta muy antigua que se celebra en muchos lugares de Europa, y es una tradición arraigada en muchos lugares de España y Portugal, para celebrar la llegada del verano en torno a hogueras purificadoras. Nótese que la fiesta se celebra la noche que va del 23 al 24 de junio, aunque en realidad la noche más corta corresponde con el solsticio de verano, el 21 de junio. La fiesta de San Juan se celebra en lugares tan distantes como Finlandia y Brasil. En zonas del Atlántico europeo (Inglaterra y Galicia por ejemplo) también se celebraba el día 28, San Pedro, una fiesta similar, y se sigue celebrando aún en varios lugares de la costa como la Ría de Arousa.

En la mayoría de los lugares esta celebración consiste en quemar muebles y trastos viejos en la calle. En otros, como Cataluña, la tradición marca que en la víspera de San Juan, la juventud del pueblo busque el chopo más alto y más recto, y lo planten en medio de la plaza del pueblo, dónde se quedará hasta agosto, entonces se devolverá a su propietario.

Especialmente significativas son las Hogueras de San Juan en la ciudad de Alicante, siendo las fiestas oficiales de la ciudad y declaradas de Interés Turístico Internacional. Aquí, las "Hogueras" o "Monumentos" son auténticas obras de arte, creadas durante meses por constructores y artistas que emplean materiales como cartón, madera, papel, pintura, etc. para que ardan fácilmente en la noche de San Juan.

En Chile, se celebra en Chiloé esta Tradición de la Noche de San Juan, mientras que Joan Manuel Serrat en la canción "Fiesta", se refiere en su letra a dicha fiesta, con la frase "En la noche de San Juan como comparten su pan, su tortilla y su gabán (versión no franquista) - Su mujer y su Galán (Versión franquista) gentes de 100.000 raleas".

EL PUNTO CULMINANTE DE LA FIESTA

El punto culminante del programa de HOGUERAS se alcanza en la jornada del 23 de junio, víspera de San Juan y, junto con este, uno de los días grandes de la fiesta.

Desde por la mañana, bandas de música, grupos folclóricos, bandas de gaitas y bandas de cornetas y tambores, acompañando a la comparsa de gigantes y cabezudos, recorren las principales calles de la ciudad, recordando a las gentes que acaba de despertar un día de fiesta y que es el momento de adquirir el tradicional ramo de hierbas de San Juan que, una vez macerado al rocío de la noche mágica por excelencia, servirá para realizar las correspondientes abluciones en la mañana del día del Santo.

A media mañana, se forma la comitiva encabezada por la Meiga Mayor y la Meiga Mayor Infantil. Ellas, acompañadas de sus Meigas de Honor, de corchetes, pajes, heraldos y soldados, recorrerán el centro de La Coruña para, en una comitiva colorista y llena de matices sonoros, dirigirse a los pies de la Virgen del Rosario, Patrona de la ciudad, donde rezan una Salve.

A su conclusión se trasladan a la Plaza de María Pita y ante el monumento a la heroína, presentan la ofrenda en nombre de toda la juventud coruñesa.

La tarde se inicia con igual tónica. Grupos ataviados con traje regional recorrerán las calles como ya lo habían hecho en las jornadas de los días 20, 21 y 22, con motivo del desarrollo del ciclo de “Folclore en la Calle”. Junto a ellos, majorettes, bandas de cornetas y tambores, bandas de música, bandas de gaitas, charangas, etc., recorrerán nuevamente el centro de la ciudad para trasladarse a la plaza de María Pita, donde se celebra un festival musical.

Con las primeras sombras de la noche, cuando ya la ciudad entera arde en sardiñadas por los cuatro costados y el aire se impregna de ese especial sabor a sardina asada, la fiesta adquiere carta de naturaleza en el incomparable marco del Paseo Marítimo, en ese arco sinigual que forma la ensenada del Orzán con las playas de Riazor, Orzán y Berberana como mágico telón de fondo.

Poco a poco, alrededor de la gran hoguera alegórica, plantada en la jornada del 21, se van formando cientos de pequeñas hogueras que aguardan, ansiosas, la llegada de la noche para cumplir con su rito ígneo. Con ellas, miles de personas van comenzando a abarrotar tanto las playas como el Paseo Marítimo en una noche en que la tibieza del verano ya se deja sentir, invitando a la celebración callejera de la fiesta o a recibir el tradicional baño de las nueve olas en las aguas del Atlántico.
Al punto, comienza la Noite da Queima, primero con la Verbena de San Juan y más tarde con el lento discurrir de la Cabalgata que recorre el Paseo Marítimo, acompañando a las Meigas. Los grupos y bandas participantes durante toda la jornada recorren esa gran balconada que asoma la ciudad al mar al pie de la milenaria Torre de Hércules.Suenan las doce de la noche. Ya es el día de San Juan. A Noite da Queima ha llegado a su cenit. Cientos de hogueras iluminan las playas dejando que sus llamas se reflejen en las tranquilas aguas de la ensenada, confiriéndole un aspecto mágico, casi fantasmal.

El cielo coruñés se ilumina con una cascada multicolor.

La Meiga Mayor y la Meiga Mayor Infantil dan cumplimiento al viejo rito, haciendo que la gran hoguera arda por los cuatro costados.

Luego, la fiesta continúa en toda la ciudad hasta el amanecer del día más largo del año, teniendo su continuación a durante toda la jornada.

Por la tarde del día de San Juan, de nuevo se forma la comitiva multicolor que acompaña a las Meigas a realizar la anual ofrenda floral al Santo en la V.O.T. de San Francisco, en el corazón de la Ciudad Vieja. Con este acto, cargado de esencias intimistas, se cierran los dos días centrales del programa de HOGUERAS.

HISTORIA

Esta fiesta se remonta, cuando los labradores alicantinos, celebraban el día más largo del año para las recolección de las cosechas y la noche más corta para la destrucción de los males. Esta tradición pronto se extendió a la ciudad de Alicante, entonces, el alcalde mandó comunicar un bando en el que ponía:

"...que no se enciendan hogueras en las calles, ni menos se disparen tiros ni cohetes en la noche de San Juan y sucesivas, bajo multa de 20 a 100 reales."

Pero en 1881, un despiste del ayuntamiento, hizo que no se publicara el bando. Aprovechando esto, los vecinos de Alicante se agruparon por calles instituyendo "festes de carrer", en los que había juegos, música y empezaron a crearse los primeros "ninots" que figuraban a alguna persona a la que se la criticaba. Y en 1928, se produce la primera fiesta oficial de la ciudad de Alicante, en la que destacaba la figura de José María Py, principal difusor de las Hogueras y que decía:

"las Hogueras de Alicante son bien conocidas por su tradición desde tiempos remotos, deberíamos los alicantinos darles ese mismo carácter que se ha dado a las Fallas valencianas"

Esta idea encaminada a atraer el turismo, al igual que en Valencia, hizo que se organizara, ese mismo año, las primeras Hogueras de San Juan, permitidas por el Ayuntamiento. A partir de 1932, las comisiones crearon la máxima representación en esta fiesta; La Belleza del Fuego (Bellea del foc), cargo máximo en cada comisión y que se elige anualmente.

Las últimas hogueras anteriores a la guerra se celebraron en 1936 recuperándose en 1939 con la plantá de una sola hoguera. A partir de 1940 la fiesta volvería a despegar.

LAS HOGUERAS DE SAN JUAN

EN PUNTA DEL HIDALGO - TENERIFE

En Punta del Hidalgo (isla de Tenerife, España) se celebra la fiesta de San Juan (al cual denominan los punteros San Juanito), se celebra el 23 de junio en la noche. Es antes del oscurecer, que un grupo de amigos recoge el santo de la Iglesia del pueblo y lo traslada a hombros hasta un lugar a las orillas del mar al que llaman el Güigo. Acompañado de rondallas lugareñas, en paseo romero, parando al ritmo de los tragos de vino, descansa esta pequeña imagen en la ermita costera. Allí se realiza la quema de hogueras al oscurecer, esperando el próximo día, en parrandas y hechizos. Se considera la festividad como herencia de la celebración del solsticio de verano.

FOGUEIRAS DE SAN XOÁN EN GALICIA

En toda la costa gallega y en muchas poblaciones del interior se celebra el San Xoán, que es además denominación de todo el mes de junio.

Se dice que esa noche mágica se comunican el mundo del Alén (más allá) con el del más acá. Es el momento de espantar los malos espíritus. En San Xoán meigas e bruxas fuxirán.

Las hogueras se encienden llegado el día 24, es decir, pasada la media noche. Se le atribuye protección y buena suerte al hecho de saltar nueve veces una hoguera esa noche (según las poblaciones, el número varía). También nueve veces había que recibir olas en A Lanzada, para aumentar la fertilidad femenina. Por la noche se recogen plantas aromáticas de varias clases que se dejan en agua para lavarse en la mañana siguiente; se le atribuyen propiedades terapéuticas y limpiadoras. Hacer dibujos o manchas esa noche también tenía un carácter clarividente, y también en ese sentido, acostarse con un manojo de hierbas de San Xoán hacía que al día despertarse se supiera la identidad de la futura pareja.

La comida típica e esa tarde-noche son los cachelos (patatas asadas con su piel, que se retira luego) y las sardinas asadas. Es una fiesta extendida en todo el litoral y casi toda Galicia.

FIESTAS DE HORGUERAS DE SAN JUAN

EN ALICANTE

Las Hogueras de San Juan (Fogueres de Sant Joan en valenciano) son las fiestas oficiales de la ciudad de Alicante, en la Comunidad Valenciana, España. Las mismas son consideradas de Interés Turístico Internacional. Dichas fiestas tienen como acto mayor la quema de unas grandes construcciones de madera, corcho, papel-piedra y otros materiales combustibles bien policromados que representan escenas fantásticas o cotidianas mediante los ninots. Dichas hogueras son aprovechadas por los artistas fogurers para realizar críticas a los políticos. Su origen es muy remoto y consistía en la quema de hogueras por los agricultores de la región para la celebración de la llegada del verano. Dichas hogueras se quemaban año tras año y estaban perseguidas por la ley local. En 1928 se cambió el rumbo político de prohibición y pasaron a potenciarse con objetivo de darles un reclamo turístico de forma similar a la que anteriormente la ciudad de Valencia había hecho con sus fallas.

FIESTAS SIMILARES EN LATINOAMÉRICA

Por estar en el hemisferio sur, en América Latina la celebración es originariamente por el día más corto del año, como la festividad mapuche We Tripantu. Por lo general en esta zona del planeta se trata de una mezcla de celebraciones indígenas influenciadas por las costumbres cristiano-españolas, dando lugar a gran cantidad de tradiciones y ritos, como ver florecer a una higuera y esconder tres papas para conocer la suerte.

FIESTAS EN PUERTO RICO

En Puerto Rico, la festividad de la noche de San Juan es también la fiesta oficial de la capital, San Juan. Se hacen un sinnumero de rituales para despojarse de la mala suerte por ejemplo; * Tirarse de espalda 7 veces a las 12:00AM * Bañarse con flores etc...

Las raíces de esta tradición es desconocida hasta el momento pero se cree que viene de España, que también tienen rituales parecidos.

ARTÍCULOS EN GALLEGO

A noite de San Xoán, o 24 de xuño, é hoxe unha das festas máis ricas en lendas, supersticións e costumes que acocha o noso folclore, a nosa cultura. Antes de ser cristianízada, era unha relixión popular na que os espíritus do mal actuaban na escuridade con obxectivos malévolos na percura dalgunha victima.
Pretender sabe-la oríxe desta liturxia sería perderse nos estadios máis ancestrais da vida mesma. Quizáis poderíase remontar ás civilizacións prehistóricas e sobre todo dende que o home se decata do movemento de translación ó redor do sol que anualmente recorre o noso planeta. Dita observacián puido ser consolidada cando a humanidade logrou "domesticar" o lume.

O dia no que o sol atinxe o maior tempo de esplendor dase o 21 de xuño , fenômeno natural coñecido como "solsticio vernal ou de verán". A partir de entón, o tempo da claridade solar vai diminuindo paseniñamente ate o solsticio "hienal ou invernal" no día de San Silvestre. De seguido, a luz diurna vai "increscendo" ata repeti-lo ciclo .

Segundo a definía don Eladio Rodríguez Gónzalez no seu Breviario enciclopédico: "Na noite de San Xoán parecen realizarse tódalas marabillas. Acéndense nas cidades, vilas e aldeas as tradicionais lumeiradas, arredor das
cales canta a mocidade, baila e brica por riba das chamas; pasan logo os gandos para que reciban o orballo de San Xoán, cando xa as fogueiras esmoreceron, facendo que as redes reciban o remol aínda fumegante; póñense ó relento herbas e plantas recendentes, mergulladas en auga, e nesta auga sandadora lávase á mañá seguinte toda a familia, na crenza de ver curadas as erupcións do cute que padecen; tómanse ás doce da noite as nove ondas do mar polos que viven preto; non poucas persoas acoden á praia máis cercana, malia teren que percorrer unha distancia de dúas a tres légoas para recibi-las salutíferas ondas; chimpándose nove veces ó río os ribeiráns do Miño ó dálas doce da noite, cren que esas ablucións lles serán beneficiosas.

As mozas solteiras botan a clara e a xema dun ovo nun vaso con auga, que poñen ó relento para observar ó saí-lo sol as formas caprichosas que adoptou o contido e deducir diso a profesión ou oficio que terá o desexado noivo ou o futuro esposo; hai quen cre que as meigas aproveitan a noite de San Xoán para dirixirse polos aires ós seus conciliábulos de Sevilla ou do noso areal de Coiro; e tales virtudes salutíferas e purificadoras teñen as augas nesta noite única, que tamén posúen facultades prolíficas para a moza que acade coller a chamada Flor da auga fría. En non poucas aldeas galegas moitas persoas adoitaban madrugar para ver por un cristal afumado como o sol nace bailando na madrugada dese día vizoso en prodixios. A mocidade das aldeas, aproveitando as sombras, dedícase a cambiar de sitio e saca-las cancelas dos seus gonzos, os carros, os apeiros de labranza e tódolos enseres que poden levar duns sitios a outros máis ou menos afastados; deste xeito aparecen pola mañá na eira dun veciño o que estaba recollido no alpendre doutro; e así trasladaban á Veiga vella os efectos dun veciño da Veiga nova; e aínda atrancan as portas de moitas casas para que os moradores non poidan saír doadamente delas. Nas poesías dos trobadores medievais fanse referencias adoito a estes costumes que xa entón eran propios de noite e de día tan sinalados".
 

O ANIMISMO

De non perderse unha grande parte da tradición, os elementos esotéricos utilizados para transmiti-las propiedades, atribuidas ós espíritus desta relixión, serían innumerables. De tódolos xeitos, habería que agrupalos, ben por unha casuística común ou dentro dunha simboloxía moi significativa. Destes, os principáis serían:

A AUGA

Elemento de gran limpeza que segundo o seu estado pódenos liberar das enfermidades cutáneas (orballos); dos malos espíritus (auga bendita), e incluso posúe poderes fecundativos (auga mariña).

Só hai un tipo de auga refuxada e que o saber popular soubo refranar perfectamente ó dicir:

"A chuva de San Xoán, tolle o viño e non colle pan".

O LUME

E outro dos elementos purificadores que queima as impurezas e as malas herbas. 0 resplandor das labaradas no seo da noite, descobre os diaños ocultos na escuridade. A calor desprendida das lumaradas semella recualos ate facelos fuxir.

AS HERBAS

Popularmente ben coñecidas polas súas propiedades curativas, mediciñais, purgativas e mesmamente perigosas. A ciencia popular soubo identificar moi ben aquelas nas que as divinídades transmitían os atributos milagreiros, otorgándolle a cada pranta ou herba unha finalidade concreta e diferente. Hoxe as investigacións no laboratorio relegaron o uso das prantas ó consumo de productos dietécticos; pero será a propia investigación quen logrará, nun futuro non moi lonxano, o verdadeiro valor centífico e medicinal das mesmas.

OS PENEDOS, ENCRUCILLADAS, LAGOAS, CASTROS E OUTEIROS

Non son máis que lugares de culto, que a cristianización transformou en altares e cruceiros. Nestes sítios manífestábanse fisicamente os mutados en fadas, bruxas, diaños, cobras, santa compaha etc. etc. Aparecian en días tan sínalados como o San Xoán ou Noiteboa para face-los conxuros e feitizos. 0 mortal que conseguira miralos arriscábase a todo. Desde enriquecerse, na maioria dos casos, de acadar co desfeitizo, ata desaparecer ou morrer se non o lograba.

A ETNOGRAFIA

O descoñecemento, nas culturas pasadas, da mecánica do sistema solar, fixo imaxinar unha mitoloxía "anímica" para propio convencemento. Nela, as divinidades expresaban a súa vontade por medo de seres e accidentes xeográficos, tales como animais,fontes, lagoas, árbores, penedos, outeiros etc. Restos desa creación animada ainda peduran entre nós e pódense atopar nas festas, supersticións, lendas, contos e demáis folclore. Sen embargo, estes vestixios perderon toda a connotación ancestral, e os máxicos poderes de fecundación, sexuais, curativos e espirituais fican relegados a escasos sectores do pobo.

Galicia conta cunha riqueza de lendas que falan de mouras, vellas ou fadas que saen na noite de San Xoán ás beiras das pozas e rios. Pousan enriba dos penedos ou perto das ermidas. Mentres esperan a alguén que poda desencantalas alisan os longos cabelos dourados cun pente de ouro. Estes míticos persoaxes adoitaban relucir mantas cheas de ouro, moedas e xoias ben espalladas a fin de seren asolladas coa chegada do mencer.

Hai outras que falan de desfeitizos : aquel que lograra desencantar a unha moura xeralmente sería gratificado con importantes cantidades de ouro. Estas connotacións de deusa "Fortuna" podían aparecer en diferentes formas, tales como: Coller a galiña dos pitos de ouro; atopar o tesouro que gardaban as fadas ; ou mirar un piñeiro convertido en ouro.

Amáis destes legados orais, cabe suliñar un referenciadó no monte de Os Remedios (en Moaña) que está directamente vencellado á noite que nos ocupa, e di así: "Cando aparece a cobra na noite de San Xoán, deseguido saen as bruxas que brincan ó redor da ermida, para desaparecer coa chegada do mencer". Evidénciase neste relato todo un aquelarre coa única variante de sustitui-lo macho cabrón pola cobra. Lembrar que a serpe é un animal telúrico, enteiramente ligado à muller e todo o feminino: sensualidade, fertilidade etc. Goza da peculiar dualidade de poder ser un becho tanto beneficioso como perigoso.

CARREXAR A BROZA

A preparación da fogueira faise con antelación de varios días e ás veces ata un mes. Realmente a animosidade empeza cos primeiros dias calurosos do maio "tolo" e é cando os máis cativos desprazanse ós montes, carreiros, tomadas, beiradas e testeiras das veigas. Van provistos de cordas, fouces, gallas e outros úteis para roza-las silveiras,toxos, herbas e, cortar leña de ponlas e arbustos. A broza amontóase enriba dos ramalios de castiñeiros, alcolitos ou xestas previamente cortadas. Cando se xunta un bo feixe, parte dos rapaces e rapazas fan a viaxe acarrexando a broza ó lugar onde se fará a fogueira.

Mentres uns portaban por adiante facendo firme nas cordas e troncos outros, coas gallas, axudaban por atrás. Máis que empurrar, impedían que a maleza se ciscara. A medida que se achegaban as vísperas, entraban en xogo a mocedade e mailos maiores. A estas alturas a broza acumulada requeria unha vixianza estricta por temor a que os rivais doutras fogueiras lle prenderan lume antes do dia sinalado. Sen dúbida era unha reminiscencia das rivalidades tribais. ¡E probe daquel que cacharan intentando prenderlle lume!. ¡Menuda tunda levaba!

A FOGUEIRA

A fogueira de San Xoán, e por extensión a de San Pedro, costume esta última cáseque extinguida, simbolizan o astro solar. Os curros de nonos e nonas cantando e choutando ó seu redor, semellan unha inmolación.

O último día era obrigatorio carrexar loureiro para enterralo, afincalo e ir estribándolle a broza por todas partes . Logo de quedar firme pendurábanselle cartuchos de papel cheos de xofre.

A hora de prenderlle lume era todo un ritual. Nunha pequena fogueira a parte concéntranse tódolos rapaces que traballaron. Dictan normas xerarquizadas chegando incluso a acaloradas discusións para elixir o "xefe" . Unhas veces era escollido por méritos de participación, e as máis porque era un verdadeiro líder.

Chegado o momento prendían os fachos e o "xefe" era o primeiro en lle plantar, logo, o resto da rapazada secundao respectando a escala xerárquica e outras veces facíanno de forma desordeada. Cando o lume toma corpo os loureiros comezan a fumegar e a soar no ar un agradable e continuo desacorde de estralazos, como se procuraran facer fuxi-los seres agoreiros.

As labaradas alcanzan e queiman os cartuchos de xofre deixando cair raioliñas de múltiples cores.!Qué espectáculo!. Nenos e nenas, mozos e mozas, cantaban e brincaban o redor bébedos pola delicia do resplandor da fogueira e desafiando a calor que dela se despedia, e que fai recuar aos maiores. Habíaquen se sentaba a carón da fogueira para formular un desexo. A medida que o lume da cacharela vai minguando, avívase con broza da reservada. No caso de ser moita, sempre se deixaba algunha para a de San Pedro.

Actualmente o loureiro é sustituido por un pau alto ó que se lle pendura un moneco e vaise a pedir polas casas leña, móveis vellos, caixas de frutas e cartos para gasolina e petardos. A madeira recollida apíñase ó pau como si fora un palleiro.

Xa esmorecida a fogueira, os valentes tentaban cruza-los braseiros en carreiras, chimpos, ou utilizando os taboleiros para non queimarse. Antigamente facíase o mesmo, pero co propósito de cura-las aireadas, fuxi-las bruxas, saca-lo diaño do corpo, curar mal de ollo e como se dicía "Sálvame lume de San xoan, para que non me trabe cadela nin can".

Tamén había quen queimaba unha peza de roupa persoal para evitar que non fora poseída pola bruxas. Hoxe, o salta-lo braseiro non deixa de ser un acto de valentia e temeridade. Xeralmente estas normas estaban arraigadas en expresións espirituais e curativas.

Tampouco é descartable darlle algún contido gastrónomico. Estamos na época da recolleita da pataca e había quen as botaba, sen pelar, nun recuncho da fogueira. Sen deixarse queimar, os cachelos comíanse quentes. E tampouco debe esquecerse o refrán popular que di "Polo San Xoán a sardiña pinga no pan", de millo por suposto, e se ían acompañadas dunhas fechas do viñoo de a rente a parede, !mellor que mellor.! Logo os cantos, bailes, pandeiretas, gaitas e acordeóns. A festa estaba servida.Agora estendeuse o senso gastronómico e é fácil contemplar ós veciños asar mexilóns, chinchos, sardiñas, chourizos, e inclusive facer unha churrascada. Para rematar unha queimada.

CACHELA DE SAN XOÁN

DEBUXO FEITO POR CASTELAO

Lumerada

Son tradicionais en Galicia na noite que para o pobo galego é a noite dos misterios:a noite de San Xoán. Encol delas brincan os nenos, mozos e persoas maiores, porque cren que, deste xeito, curan as doenzas da pel, afastan os maleficios e evitan certos padecementos, sempre que o número de saltos sexa impar. Nunhas comarcas cren as doncelas que casarán durante o ano se ó saltaren non tocan a chama, e se esta lles toca, non atoparán home de contado.

Noutras partes teñen a certeza de que precisan saltar nove veces unha mesma lumerada para que acaden os seus desexos. Ós nenos pásanos espidos dun a outro lado, envolvéndoos logo nunha saba de liño sen mollar. Xeralmente o padriño dá a criatura á madriña e esta vólvello dar ó padriño, e así sucesivamente; de faltaren estes, chaman a tres Marías que os substitúan dicindo cada vez: doente cho entrego, devólvemo sano.

Cando xa só quedan as cinzas da fogueira fan pasar encol dos rescaldo os gandos maiores para preservalos de meigallos. Nos séculos XV ó XVIII facían en Santiago de Compostela pequenas lumeradas nas portas dalgunhas vivendas ó paso das procesións de Semana Santa, que entón se verificaban a altas horas da noite. A finais do mesmo século XVIII o cabido compostelán alumeaba a praza do Hospital con varias lumeradas durante a noite anterior ó día do Apóstolo, para o que mercaban por carros os billardos que habían queimarse.

AS BROMAS

A medida que a fogueira se vai extinguindo, a mocedade forma pandillas que saen a "atracar as calles, para que non pase naide". Recorren barrios e parroquias entre cantos e berros acompañados polo ruido de tarteiras vellas e outros cacharros.

0 propio da noite era "andar ás cancelas". Pero tampouco quedaban atrás os carros, xugos, chalanas, arados, e mesmamente se metían co gando recollido na corte. Pola maña seguinte era doado ir à adro da parroquia a busca-la cancela que faltaba do seu sitio.Non obstante, había gracias con máis retranca e de morbo sospeitoso, que en nada lle gostaban a aqueles veciños que entre sí non se levaban ben. Pois xa ten acontecido en Meira de lle troca-los burros das cortes durante a noite.

¿Quén non ten mirado as chalanas atravesadas para non deixar lavar, atravesar paus nas carreteras, nos camiños, cambiar as placas do veterinario polas dos médicos e practicantes, colocar carteis con títulos de películas alusivas a persoaxes populares ou a entidades locais, cagarlle nos cachos das mozas, petar nas portas, intercambia-los portais dos noivos que ían casar, esconde-las macetas, ir á froita madura deste tempo como as ameixas, nísperos e peras de San Xoan, e un sinfin de falcatruadas máis. Esa noite todo estaba perdoado e isto xa ven de moi atrás, pois consideran os etnógrafos que se facía como un ritual dos ataques do mal para fomentar o caos e o desorde.Hoxe en día, hai bromas que se escapan do senso lúdico e humorístico e tórnanse en gamberradas de mal gusto, perigosas e costosas que poden provocar accidentes, incendios e ata causar mortes a animais maltratados.

Quizais falle algo de imaxinación como cando amarraban un burro á cadea do campanario e lle puñan as hortalizas fora do seu alcance para que ó intentar comelas fixera repica-las campás durante toda a noite.

OS BAÑOS

Farto é sabido da importancia da auga no aseo e limpeza persoal, como xa quedou refrexado no capitulo do animismo. Pois ben, nesta lúa nova estaban moi difundidos os baños a partir das doce da noite na auga do mar que, ademáis de "purgar", ten propiedades preventivas (rica en iodo) e está impregnada por un senso libidoso de especial influencia nas parellas de noivos, quenes, ceremoniosamente, acochaban o seu anónimo amorío na escuridade nocturnal coa complicidade do leve luar.Non é descartable que os vínculos sexuais incidiran na crencia de que certas ondas do mar teñan propiedades fecundativas.

Outro dos métodos para cumplir un desexo era saltar doce maretas ás doce da noite. Costume moi respetada polas mulleres estériles. Por outra parte, téñense recollido testemuñas referidas a mulleres que para purificar o sangue tirábanse ispidas, a volear, sobre comareiros humedecidos polo rocio da noite. Hai crencias de que o orballo sanxoaneiro serve para preservar da polilla a roupa de inverno, sempre que se pasara previamente polas herbas húmidas.

AS HERBAS E OS CACHOS

As tradicións populares non asumidas polo cristianismo foron combatidas por Martiño Dumiense, obispo de Braga no s. VI, máis non puido impedir que herdáramos costumes como a de ir a por auga emanada de sete fontes para face-lo cacho.0 cacho consiste en recolier herbas e plantas de eficacia mediciñal e aromáticas, o seu agradable cheiro e repudiado polos espíritus maléficos. A tradición oral insiste en que o cacho sirve para quitarnos o demo do corpo, alonxa as bruxas e cura a envexa.

Hai varias clases de herbas que se utilizan para isto, sendo as máis recoñecidas as seguintes: Tromentelo, folla de cana, choupo (ollo de prata), ruda, herba luisa, manzanilla, ortelán, mildrastes, fiunchos (anises), herba de san Xoán, espadaina, puenso, herba lemona, lirio, romeo, ourego, loureiro, allo, rosas, follas de nogueira con tres noces, fento rizado (peineta), herba do Carme, silveira, folla de figueira, folla de olmo, folla de laranxeira, malva-rosa, hortensia,folla de viña blanca e outras.

O FIUNCHO, UNHA SETE HERBAS

 BÁSICAS USADAS NA NOITE DE SAN XOÁN

Seleccionadas as herbas, amárranse nun feixe ou mollo e colócanse nunha tina, caldeiro ou palangana cheas de auga. Déixanse fora pola noite, segundo crencias cristianas, para que San Xoán os bendiga, pero iso non é óbice para colocar uns cardos ou silveiras enriba do cacho e así evitar que o demo cague nel. Tamén hai quen lle votaba chavos.

Na parroquia de Domaio tamén se puñan nas fiestras, portas, tellados e chimeneas para impedi-la entrada das bruxas. Tradicións parecidas falan de colocar toxos nas portas, cruces de madeira ou pintadas de negro para rexeita-la Santa Compaña.Ó erguerse pda mañá, sácase un pouco de auga verde e de bo cheiro. Lávase a cara, pés ou todo corpo, purificando a pel, e a veces protexe das enfermidades pulmonares.

A herba sécase durante varios dias ó sol para ser utilizada logo en múltiples remedios caseiros. Deses remedios seleccionamos a seguinte mostra ilustrativa: a ruda, herba luisa e manzanilla, contra os dores de barriga. A hortelán e mildrastes contra os picores das estrugas.

As follas de nogueira con tres noces, cura as chagas do corpo. 0 romeo cocido con viño curaba as dores de gorxa, barriga e tamén as dores do gando, e sin o viño era boa para o reuma, nervos e resfriados. Loureiro e allo tríllanse para limpa-las aireadas e contra o reuma.

Contra as aireadas tamén se usaba o fume das hebas do cacho. A herba de San Xoán limpa a cara de grans. 0 tromentelo era bo antídoto para evitar a caída do pelo. Respecto a esta última, recolleuse na parroquia de Domaio a seguinte estrofa:

"Dime rapaza bonita
¿Con que te lavas o pelo?
Cunhas herbas do monte
Qué fío chaman tromentelo!.

DITOS E REFRÁNS

Son frases feitas, en prosa ou verso, baseadas na observación dos fenômenos naturais e que a sabiduría humana proverbia, dun xeito categórico a filosofia popular.

OS PRINCIPAIS REFRÁNS

SANXOANEIROS RECOLIDOS DIN:

En san Xoán, as bruxas fuxirán.
- Sálvame lume de san Xoán, para que non me trabe, nin cadela nin can.
- Na fogueira de San Xoán, todos caen ó chan.
- A noite de san Xoán, pasaralo ben, e o día seguinte, mal.
- Na noite de san Xoán, non te deites ata a mañá.
- No san Xoán, na palangana cagarán.
Se queres roubar un portal polo san Xoán, come moito e sobre todo pan.
Na noite de san Xoán rapaz, rouba portais si eres capaz.
En san Xoán, cardos dan.
No san Xoán, peras na man.
No san Xoán, as peras caen ó chan.
A auga de san Xoán, tolle o viño e non da pan.
No san Xoán, fouciña na man.
Os allos postos no san Xoán, son dentes de can.
Cebolas en san Xoán, cagallas de can.
Na noite de san Xoán, bebe viño e come pan.
Polo san Xoán, a sardiña pinga no pan.
0 coeño polo san Xoán, e o pavo polo Nadal.
Quen auna (xexuna) polo san Xoán, é tolo ou non ten pan.
Mañás de san Xoán unhas corren e outras van.
En maio, déitome e caio. En san Xoán, déitome no chan.
Na noite de san Xoán, fai o que todos fan.
Polo san Xoán, as nove co día darán.
Polo san Xoán, a vella preguntará, cando virá o verán.
0 dia de san Xoán, ó o día máis longo do verán.
Polo san Xoán, calquera burro gaña o pan.

Textos de Xosé C. Víllaverde Román, Xuño 1991  moana.servidores.net/libros/sanxoan

AS "CANCELAS"

Na noite de San Xoán, nas máis das aldeas de Galicia, os mozos "andan ás cancelas". Consiste en ir uns cantos xuntos, ou todos, polas casas dos veciños, entrar nos curros, nos pendellos e nas cortes, coller os carros, os xugos, os arados, grades, escadas e trebellos de toda caste, sin que os donos se enteren, e levalos. O que fan coíles varía asegún os lugares ou asegún a idea que se lles veña á cabeza: o máis común é polos todos xuntos nun sitio onde toda a xente os vexa á mañá, sexa no adro da eirexa, sexa na praza ou no campo da festa, sexa nun camiño por onde pase moita xente; ás veces, póñenos atrancando o camiño principal, pra que ninguén poda pasar, ou mesmo atrancan os camiños con árbores caídos, trabes, leña ou calquer impedimento. Ou meten os carros e os trebellos nun río; ou levan os dunha casa pra outra é o contrario. O caso é facer rír á xente e que os donos leven ben traballo pra recoller as cousas e volvelas traguer pró seu sitio. Dende logo, que ninguén se pode encabuxar por esta broma, sinon levala a ben e celebrala moito.
 

AS FOGUEIRAS

Chámanse lumes, lumeiradas, fogueiras, cachelas ou cacharelas. Alcéndense xa nas primeiras horas da noite, despóis da cea. En moitos lados alcenden iste lume con leña e ramallosa canto máis verde millor, de modo que dea moito fume, pois iste é bó pra afuxentar as bruxas e os espíritus ruís e pra purificar á xente. En torno ás grandes fogueiras danza e canta a multitude, indicando o seu carácter pruficador o salto dos mozos e mozas por riba do lume. As fogueiras, como as cancións, respóstanse unhas ás outras.Así pasan a noite cantando e dando voltas arredor do lume, ou brincando por riba da fogueira uns atrás dos outro, sin medo de se queimaren, facendo invocacións como:

"Salto por enriba
do lume de San Xoán
pra que non me trabe
nin cobra nin can"

Nalgúns sitios, as moza que brinquen por riba da fogueira, sin tocar nas flamas, din que se casan dentro dun ano. Pra ben ser, compre saltar varias veces, sempre en número impar, recitando a fórmula e saltando unha vez pra un lado i outra vez pra outro.
O acto de saltar chámanlle en moitos lados salvar. O millor, sobre todo prós que están enfermos, principalmente de pel, é brincar en pelico, ou sexa encoiro, pró cual os demáis que están alí, retíranse. Tamén pasan ós nenos por riba do lume, entre o padriño e a madriña, ou ben as consabidas tres Marías, empregando a coñecida fórmula: "Enfermo cho dou, devólvemo sano"; logo envólveno nunha saba de liño que non fora mollada.

A DANZA DAS CACHARELAS

Enfeitar as casas

É tamén costume poñer espetadas nas xuntas das pedras na parede das casas, penduradas nos corredores ou sinxelamente pousadas no peitoril das fiestras, herbas e frores do tempo, que aparecen alí á mañá cedo, semellando adornos. Nalgúns lugares esto é un obsequio que lle fan os mozos ás mozas quenes, unha vez cumprida esta obriga, xúntanse entre eles e van cantarlle as copras que a inspiración do momento lles fai saír das gorxas. Tamén se fai o mesmo coa intención máxica de escorrentar diaños e meigas.

O BAÑO DA MEDIA NOITE

Na noite de San Xoán envivécese e colle maores virtudes que nunca a auga das fontes santas e milagreiras. Polo tanto, esa auga vólvese como un remedio universal que compre aproveitar meténdose nela ou, sinxelamente, lavándose ás doce en punto da noite.

O peor é que tamén as bruxas fan usanza da auga destas fontes. Miden e reparten a auga de cada veciño, mais si queren mal a algún bótanlle a auga polo lombo. Outras veces lévana pra prepararen os seus meigallos.

Tamén din que si, ó romper o día, tocan na auga, descobren os seus segredos e quedan limpas da bruxería.

Non son somentes as bruxas das que din que andan soltas nesta noite milagreira sinón tamén os encantos, moitos dos cuales non se deixan ver máis que na amañecida de San Xoán .

Por esta causa, o doente que vai tomar os baños nestas fontes tén que ter coidado de non se deixar levar do medo que lle poñan os aparecidos que pode atopar no camiño.

A FROL DA AUGA

É un dos misterios máis extranos e máis poéticos da noite de San Xoán.

A fror da auga é a que se colle ó raiar o sol a ras da fonte, como si fora a tona en que viñeran á superficie tódalas virtudes e maravillas.

De certas expresións que aparecen en ditos e coplas deducen algúns como se esta fror da auga fora traída por un páxaro no bico. Pode haber aiquí un trabucamento co acreencia de que a pinga de auga e de orballo que na amañecida de San Xoán trai un paxaro no peteiro e deita nunha fror ten as mesmas virtudes que a fror da auga.

TOCANTES A CALQUERA DAS DÚAS

 CÍTASE A SEGUINTE FÓRMULA

Día de San Xoán, alegre,
meniña, vaite lavar,
pillarás auga do páxaro
antes do que o sol raiar.
Irás o abrente do día
a auga fresca catar
da auga do paxariño
que saúde che ha de dar.
Corre, meniña,
vaite lavar
alá na fonte
te has de lavar,
e a fresca auga
desta amañecida
cor da cereixa
che tén que dar
Se arraiar,
se arraiará
tódalas meigas levará,
se arraióu,
xa arraióu,
tódalas meigas levou
Peladas era
peladas serán
todalas meigas
que andan polo chan.
Peladas son,
peladas eran
tódalas meigas
que andan pola terra.

Ler Romance da fror d´auga (Manuel Murguía)
 

AS NOVE ONDAS

O caracter purificador - e tamén fecundador - das augas ponse de manifesto na tradición do baño das nove ondas, de forte tradición na praia de Lanzada, en Noalla - Sanxenxo. Ademais de ser un rito manciñeiro e curativo do meigallo, é tamén un rito de fecundidade que fai concebir ás mulleres estériles.

Hanse bañar compretamente en coiro (segundo outros, en camisón) e as ondas que en realidade teñen valor, asegún dín, non son nove sinón sete.

Cóntanas de dúas a nove, contando as nove pra colleren a ola grande, mais, en realidade, son sete as que toman.

Nun romance popular que data sen dúbida do século XVI, a sabia, que denencanta ás que eran víctimas do sortilexio das meigas, ordénalles a purificación con estas palabras.

Ide tomar nove ondas
antes de que saia o día
e levarédes con vosco
as nove follas da oliva.

Na xurisprudencia irlandesa, a distancia de nove ondas foi a que se estableceu entre inimigos, coma se creesen que estas foran bastantes para purificalos dos seus mutuos odios. E, cousa singular, o primeiro que pronunciou esta sentencia foi o bardo Amergin, que as lendas fan ir de Galicia a Irlanda.

AS HERBAS DE SAN XOÁN

Nunha gran tina de auga bótanse rosas de tódolos tipos e certas herbas recendentes, e deixase toda a noite ao descuberto -prefrible sobre o tellado- pra que adequira o poder do Santo. Ao día seguinte pola mañán tódolos membros da familia, en especial os nenos, teñen que lavarse con esta auga milagreira, que, por certo, arrecende maravillosamente (ule a rosas, xa se ve)

É unha usanza común a toda Galicia o recoller na tarde e na noite de San Xoán diferentes herbas e flores, botalas en auga e deixalas na auga ó sereno pra que collan o orballo desta noite prá mañá lavárense todos naquela auga.

As herbas que se collen pra iste uso son: os sanxoáns, alcroques ou abrulas (dixital); o fiuncho ou fiollo; o codeso; o fento macho; o trovisco; ponlas de nogueira, ponlas de ameneiro ou amieiro; espadana; sabugueiro; romeu; malvas; artemisa; arzáis; rosas de nabo; ágramo; herbas de San Pedro; rosas de sábrego; poutas de lobo; herba de nosa señora (matricaria); follas de carballo, castiñeiro; rosmaniño; perpetua; roseiras;...

Esta auga, en que estiveron de remollo as herbas, tén propiedades manciñeiras, máxicas, pra curaren dos aires lurpios, envexas, etc. e cosméticas, para pór mais bonitas ás mozas e darlles boas cores e finura de pel.

Na noite de San Xoán, se as mozas meten certas herbas debaixo do cabezal poden ver en soños ó home con que van casar.

Pódese saber a sorte dun ausente colgando no leito herbas de San Xoan e vendo pró outro día si están verdes ou si secaron; así iralleó que está lonxe, ben ou mal.

Tamén é a noite propicia pra curaren ós nenos do engadino e das esbrilladuras. Fenden en dous un carballo e pasan ó rapaz pola fendedela, intervindo dúas Marías ou unha María e un Xan, pasándollo un ó outro tres veces decindo "Toma María - Daca Xoán - Doucho crebado - Darásmo Sán". Logo atan o árbore ben atado, asegún estaba, e si solda é que o neno cura, sinón é que non cura.

As sete herbas básicas son : a herba de San Xoán que limpa a cara de grans, o fiuncho é a que corre ós malos espíritos, a herba luisa sempre foi moi usada para todo, especialmente para as dores de estómago, o codeso ou piorno, o fento macho é moi apreciado contra as tenias pero ten que ser usado con moito coidado pois é velenoso, a malva úsase para resfriados, bronquitis, problemas dixestivos, e o romeu para reuma, artrite, dores de gorxa.

O BAILE DO SOL

Baila o sol
pola mañán
de San Xoán.

San Xoán pediulle a Cristo
que nono adormentase,
para ver bailar-o sol
o día da súa romaxe.

O día de San Xoan, pola mañán, o sol baila no firmamento, e ao seu ritmo bailan tódalas meigas da terra.
Na noite de San Xoán, como na de San Silvestre, o derradeiro día do ano, as meigas acostuman a ir a xuntanzas co demo, e a introducir meigallos no corpo das persoas. unha das maneiras utilizadas polas bruxas é a traves do leite, polo que é preciso gardalo en lugar que fique fóra do seu alcanzo.

O ORBALLO

As mesmas virtudes, e aínda maores, que as da auga desta noite, ten o orballo. Cecáis as das augas, as das herbas, as dos árbores, lles veñan do orballo, como indica a condición de deixar as cousas ó sereo.

Pra curar a sarna, durmen os enfermos en coiro, antremedio do centeo, pra colleren o orballo da noite toda; ou métense polas searas molladas á mañanciña, enantes de saíro o sol; ou embórcanse a esa hora na herba dos prados; ou refréganse contra dun carballo, ás doce da noite, deixando a roupa pendurada nunha ponla..
O orballo de San Xoán élle moi bo tamén á facenda, polo cual en moitas partes de Galiza sácana pra que o tomen, ou fan que crucen un riachuelo (ou que pasen por riba das cinzas da fogueira da noite anterior).

O orballo desta noite dá virtudes, ou fai medrar as das herbas manciñeiras polo que, recollidas nese intre, son moito millores.

Aínda acontece que o que non teña escrúpulos en se valer das forzas endiañadas pódese facer doadamente, nesta noite, cun demiño familiar que o obedeza. Pondo un lenzo ou unha servilleta de lamanisco por riba ou por baixo dun fento, atópaa á mañá chea de demiños pequerrechiños. Esto debe ter relación co que se dí no Ciprianillo encol da semente do fento. No Ciprianillo, como nas Gacetas referentes ós tesouros, fanse moitas mencións da noite de San Xoán, incluso como a máis doada prós desencantamentos.

Tamén hai que falar da "sorte do ovo" : ás doce en punto da noite de San Xoán cáscase un ovo e déitase nun vaso de auga que se deixa despóis ó sereo deica que amañece. Despóis, á mañá, vaise ver e o ovo tomóu a forma unhas veces dun barco, outras dunha capela, outras doutra cousa calquera, e polo que alí se vé adivíñase ben cal sexa a sorte se ha ter no ano, deica o día de San Xoán do vindeiro, os acontecementos e traballos que se han pasar, o oficio do home con quen a moza ha casar, etc.

Polo derradeiro, o orballo de San Xoán favorece tamén ás cousas inanimadas: posta ó orballo de San Xoán a roupa de lá, non colle a couza ou traza, polo cual aconséllase, denantes de gardala nos armarios, póla á orballada desta noite.

Autores ocultistas recollen tradiciós máis ou menos atinadas da Edade Media e do Renacimento; así se fala do orballo en relación co sol e máis cos astros, como si o orballo trouxera disolta a luz solar ou a enerxía astral; os alquimistas falaban do ros coctus, en relación coa pedra filosofal. Por outro lado, o orballo tén súa significación en certos sistemas de meiciña naturista e similares, como na hidroterapia do Abate Kneipp, o cual aconsellaba os paseos á mañá, cos pés descalzos, riba da herba mollada.

A noite de San Xoán é a noite máis meiga do ano.

FONTES CONSULTADAS:

Textos de Xosé C. Víllaverde Román. Xuño 1991  moana.servidores.net/libros/sanxoan

"Etnografia Galega", Xesús Taboada Chivite. Editorial Galaxia. "Os cubos astrais en Galicia" Fernando Alonso

Romero. Brigantium III. Museo Arqueolóxico de A Coruña. "San Xoán". Gran Enciclopedia Gallega. Silverio Cañada , "Etnografía. Cultura espiritual" - Vicente Risco, "Galicia" - Manuel Murguía, "Antropología cultural de Galicia" - Carmelo Lisón Tolosana, "Breviario enciclopédico"- Eladio Rodríguez Gónzalez , Herbas de San Xoán: galeon.hispavista.com/paira/sanxoan.htm  

Fuente de estos artículos y de la Foto: Wikipedia / Galespa.com.ar / Hoguerassanjuan.com / blogs.ya.com

 

.....................................................................................

Esta es una página de recopilación de los mejores datos del español que he encontrado en Internet.  Aquí hay muchos artículos e incluso muchas fotos que me bajé de la red hace mucho tiempo. Si de alguna manera me he olvidado de hacerle la referencia a algún autor o fotógrafo, os pido que por favor me ayudéis, avísandome de la autoría de los mismos, será un placer poner los nombres de los responsables por estos trabajos:         esf@espanolsinfronteras.com

 

.....................................................................................

NOTICIAS DE FIESTAS EN ESPAÑA

Cabalgata de Reyes
La Cabalgata de Reyes Magos es un desfile de carrozas típico,  en las ciudades...
Moros y Cristianos
a fiesta de Moros y Cristianos nace como rememoración de la Reconquista de...
Los Carnavales
El Carnaval fue una de las formas más contundentes y expresivas de la festividad
La Semana Santa
Uno de los momentos más emocionantes del año, para muchos españoles, es la...
El día de San Valentín
El  Día de  San  Valentín  es  una  celebración  tradicional  en  la que los amigos
El día de la Mujer
El Día Internacional de la Mujer Trabajadora (celebrado el 8 de marzo según las
El día del Padre
Tal vez muchas personas  pueden pensar  que la  celebración  del día del padre
La Fiesta del Cerezo en Flor
En  España  hay  una  comarca  en la que, una vez al año, se produce un hecho
Las Fallas de Valencia
Las fallas de  Valencia se convierten en  un espejo que  deforma y caricaturiza
El día Internacional del Libro
El Día Internacional del Libro es una conmemoración a los libros y los derechos
La Feria de Sevilla
La palabra  "feria" es latina  feria, feriae, era  usada en  plural feriae, feriarum
El día de la Madre
El Día de la Madre es una festividad que conmemora a las madres. Se celebra en
Fiesta de San Isidro
an Isidro es  por excelencia  el patrón  de los campesinos,  es el santo a quienes
La Batalla del Vino
La Batalla del Vino es una Fiesta de interés turístico nacional, que se desarrolla
Hogueras de San Juan
Las Hogueras de San Juan (Fogueres de Sant Joan en catalán), Noche de San Juan
 
Búsqueda personalizada

 

                                                                       Principal Arriba Cabalgata de reyes Moros y cristianos Los carnavales La semana santa El día de San Valentín El día de la mujer El día del padre Fiesta del cerezo en flor Las Fallas de Valencia El día del libro Feria de abril - Sevilla El día de la madre Fiesta de San Isidro La batalla del vino Fiesta de San Juan Los San Fermines Fiestas de julio a diciembre